فرهنگسرای امام علی علیه السلام

صبر حضرت ايوب - عليه السلام -

حضرت ايوب كه پيغمبر خدا بود چندين سال به انواع بلاها مبتلا شد.

مروى است كه: «چهل سال پيش از بلا در نعمت و رفاهيت‏بود و روزى هزار خوان‏از مطبخ او مى‏آوردند و در فضايى مى‏گذاردند و مردمان مى‏خوردند و مى‏رفتند» . ⁽⁶¹⁾

و به روايتى: «بيست هزار اسب در طويله او بود به سواى آنچه در رمه بود.وزراعت او به قدرى بود كه امر فرموده بود هيچ حيوانى و انسانى را از زراعت او منع‏نكنند تا هر يك هر چه خواهند منتفع شوند» . ⁽⁶²⁾

و با وجود اين، محصول او به قدرى بود كه: كفايت مؤونت او را كردى وچهار صد غلام ساربانى او مى‏كردند.

روزى جبرئيل گفت كه: «اى ايوب! ايام راحت، سر آمد و زمان محنت رسيد آماده‏بلا باش.گفت: باك نبود ما تن به رضاى دوست داديم‏» .

چون همه اجزايم از انعام او رسته‏اند از غرق دانه دام او

گر ز تلخى مى‏كند فرياد و داد خاك عالم بر سر اجزام باد

ايوب چند گاه منتظر بود تا روزى نماز صبح گزارده پشت‏به محراب رسالت‏بازداده بود كه ناگاه فريادى بر آمد و شبان از در درآمد فرياد كنان.پرسيد: اى شبان! تراچه شده است؟ گفت: سيلى از دامن كوهسار درآمد و تمام گله را به دريا راند.

شبان در اين سخن بود كه ساربان رسيد با جامه چاك زده و گفت: صاعقه‏اى وزيدو همه شتران را هلاك گردانيد.

مقارن آن حال، باغبان آمد هراسان و گفت: سمومى آمد و جمله درختان را بسوخت.

ايوب مى‏شنيد و تسبيح خداى - تعالى - مى‏كرد.

ناگاه معلم پسران او با آه و افغان در رسيد كه: دوازده پسرت مهمان برادر بزرگ‏بودند كه سقف خانه بر سرايشان فرود آمد و همه را فنا كرد.در آن وقت اندكى حال برايوب بگرديد كه به هوش آمد و به سجده افتاد و گفت: الهى! چون ترا دارم همه چيزدارم.اما چون مال و فرزندانش برفت انواع بلا و بيمارى به او رو نهاد و او تن خود راهدف تير بلا ساخت و سينه سپر كرده به زبان حال مى‏گفت:

هين بگو كمتر سر و اشكنبه‏اى رفته گير از كنج‏خوان يكحبه‏اى

جام بلا نوش مى‏كرد و به رضاى دوست‏خشنود بود تا كرم به بدن مبارك او افتاد ودوستان از او نفرت كردند.و آشنايان از صحبت او پاكشيدند.و به بلاى فقر و بى‏چيزى‏مبتلا شد.

و «رحيمه‏» ، زن او كه از اولاد يوسف پيغمبر بود و در جمال، آيتى از مصحف‏يوسفى بود، به خانه‏ها تردد مى‏كرد و خدمتكارى مردمان مى‏نمود و از مزد خود دوا وغذاى ايوب را سرانجام مى‏داد.

و چون مدتى مديد بر اين بگذشت‏شيطان به صورت پيرى به آن شهر آمده و به‏مردم نمود كه: اين زن، چون خدمت ايوب را مى‏كند به هر خانه كه در آيد اهل آن‏خانه به آن مرض مبتلا شوند.

پس رحيمه را به خدمتكارى خود راه ندادند و امر بر ايشان تنگ شده گرسنگى، علاوه‏بر ساير مصيبت‏ها گرديد. ⁽⁶³⁾ ايوب - عليه السلام - به زن خود گفت كه: مرا به آن فضايى بر كه هر روز خوان‏مى‏نهادم و مردم مى‏خوردند و در آنجا بخوابان شايد كسى متذكر آن ايام شود و مراطعامى دهد.

چون رحيمه وى را به آنجا رسانيد شيطان به مردم گفت كه: از تعفن مرض ايوب‏اهل اين شهر مبتلا خواهند شد.

پس مردم از دور، احاطه‏اش كردند و به سنگ خاره بدن او را خستند.

ناچار رحيمه او را برداشت و بر سر راهى گذاشت تا چند نفر از آنجا گذشته وى راامداد كردند.و به دهى ديگر رسانيدند.و از آنجا نيز ايشان را رانده به دهى ديگر رفتند.

و همچنين از دهى به دهى مى‏راندند.ايوب به قوت قلب صبر مى‏كرد و رحيمه به‏مزدورى و گدايى تحصيل قوتى مى‏نمود تا چندين سال بدين منوال گذرانيدند.وگوشتهاى بدن مبارك او تمام بريخت.

و مردم مى‏گفتند كه: چون او به دروغ دعوى پيغمبرى كرد خدا او را به اين بلامبتلا ساخت.

روزى مناجات كرد كه: پروردگارا! به اين همه بلا راضيم و بجز رضاى تو نمى‏جويم.

كه در آن وقت پاره ابرى بر سر او ايستاد و به چندين هزار آوازهاى عتاب آميز برآمد كه: اى ايوب! چه بلا بر تو روى داده؟ با تو چه كرده‏ايم؟ و چه مصيبتى بر توگماشته‏ايم؟ چندين پيغمبر اين بلا را از ما خواستند و ما به ايشان عطا نفرموديم.

ايوب - عليه السلام - در اين وقت مشتى خاكستر برداشت و دهان مبارك خود را به‏آن انباشت و عرض كرد: الهى! توبه كردم.

و چون چندى بر اين گذشت و ايوب در خرابه‏اى افتاده بود و رحيمه در آباديهاقوتى به صد مشقت‏به وى مى‏رسانيد تا روزى به دهى رفت‏به در سراى پيره زنى رسيدكه به عروسى دختر خود مشغول بود و طعامى براى مردم ساخته.چون بوى آن طعام به‏مشام رحيمه رسيد گفت: شايد قدرى از اين را به جهت آن پير تحصيل كنم.

پس به در آن خانه آمد و به آن پيره زن فرمود كه: سالهاى بسيار است كه غذاى‏پخته به كام ايوب پيغمبر نرسيده تواند شد كه قدرى از طعام خود را در راه خدا به من‏دهى تا به جهت او ببرم؟ آن پيره زن گيسوان رحيمه را ديد كه چون خرمن سنبل پيرامون او را گرفته گفت:

اگر گيسوان خود را قطع مى‏كنى و به جهت دختر من مى‏دهى تو را طعام مى‏دهم؟ گفت: اى پيره زن! آيا تو روا دارى كه گيسوان دختر يوسف صديق - عليه السلام - به عوض لقمه طعامى بريده شود؟ گفت: آرى! پس رحيمه گيسوان خود را بريده به آن پيره زال داد و قدرى طعام گرفته به نزدايوب - عليه السلام - برد.ايوب چون گيسوان او را بديد از آن حال سؤال كرد دل او به‏درد آمد و گفت:

«انى مسنى الضر و انت ارحم الراحمين‏». ⁽⁶⁴⁾

در آن وقت، تير دعاى او به هدف اجابت رسيد. ⁽⁶⁵⁾

و بعضى وجوه ديگر از براى گفتن اين قول ذكر كرده‏اند.و بلاهايى كه از جفا كاران‏امت‏به پيغمبر آخر الزمان - صلى الله عليه و آله - و به عترت طاهرين و اولاد طيبين او - عليهم السلام - رسيد از حد و حصر افزون است.و كتب تواريخ به آنها مشحون.حتى اينكه فرمود:

«ما اوذى نبى مثل ما اوذيت‏» .

يعنى: «هيچ پيغمبرى را اين قدر اذيت نرسيده كه مرارسيده‏» . ⁽⁶⁶⁾

با وجود اين، صبر مى‏فرمودند.در جنگ احد، دندان همايون او را شكستند وپيشانى منورش را به سنگ جفا خستند و مع ذلك مى‏فرمودند:

«اللهم اهد قومى فانهم لا يعلمون‏».

يعنى: «خدايا قوم مرا هدايت كن كه ايشان نادان‏اند» . ⁽⁶⁷⁾

بالجمله بلايا و مصائب اهل ولا بى‏انتها، و هر كه طالب سعادت باشد بايد تاسى به‏ايشان كند.و تن خود را سپر تير بلا ساخته تحمل و شكيبايى نمايد.

فايده

هان، هان! تا نگويى كه اگر مراد از صبر در مصائب آن است كه: دل او از مصيبت‏كراهت نداشته باشد اين امرى نيست كه به اختيار آدمى باشد، زيرا انسان مضطرب است‏به كراهت از بلايا، پس چگونه آدمى به درجه صبر مى‏تواند رسيد؟ زيرا اين سخن ازنادانى و قصور معرفت است.و هر كه عارف به خدا و دانا به اسرار و حكمت قضا وقدر او باشد، و يقين داند كه: هر امرى از جانب خداى - تعالى - روى داد و از او صادرشد و بندگان خود را به آن مبتلا فرمود، از تنگى و وسعت، و مرض و صحت، وخوارى و عزت، يا الم و غمناكى، يا شادى و فرحناكى همه بر وفق حكمت، و مقتضاى‏مصلحت است، نفس خود را مستعد صبر مى‏سازد.و دل او به قضا و قدر الهى راضى‏مى‏شود.و گشادگى در سينه او حاصل مى‏گردد.و يقين مى‏كند كه: قضاى خدا بر اوجارى نگشته است مگر به خير. پس، از آن لذت مى‏يابد.

مانند كسى كه: مرض مزمنى داشته باشد كه سالها به آن مبتلا بوده و خواب و آرام‏او منقطع گشته و يقين داند كه حجامت دفع آن را مى‏كند، پس، از حجامت كردن،متلذذ مى‏گردد.

با وجود آنكه آنچه بنده را از مرتبه صبر بيرون مى‏برد بى‏تابى و جزع كردن و بر سرو سينه زدن و جامه چاك كردن و شكايت‏بسيار نمودن و اظهار اندوه و ملال كردن وتغيير لباس و خوراك دادن و امثال اينها است.و اينها همه امور اختيارى هستند كه آدمى‏قدرت بر ترك آنها دارد.و بايد از آنها اجتناب كند.و چنان داند كه: آنچه به سبب مصيبت از او فوت شد به عنوان عاريت در نزد او بود و از او پس گرفته شده.و اماسوختن دل و تنگى سينه و جارى شدن اشك از ديده، كه از مقتضاى بشريت است‏بنده‏را از حد صبر بيرون مى‏برد.

مروى است كه: «چون ابراهيم پسر حضرت پيغمبر - صلى الله عليه و آله - وفات كرد،اشك از چشم مبارك حضرت جارى شد. شخصى عرض كرد كه: آيا شما منع‏نمى‏فرموديد ما را از امثال اين؟ حضرت فرمود: اين ترحم و مهربانى است.و خدا رحم‏مى‏كند مهربانان بندگان خود را» . ⁽⁶⁸⁾

و فرمود: «چشم، اشك مى‏ريزد و دل مى‏سوزد.و سخنى سر نمى‏زند كه پروردگاررا به غضب آورد» . ⁽⁶⁹⁾

بلكه اينها نيز از مقام رضا آدمى را بيرون نمى‏برد.همچنان كه مريض به قصد وحجامت راضى و خوشنود است و ليكن از درد و الم متاثر مى‏شود.اما كمال صبر آن‏است كه: درد و مصيبت‏خود را پوشيده دارد و اظهار آن را نكند.

حضرت امام جعفر صادق - عليه السلام - فرمود كه: «هر كه شبى را به مرض بگذراندو قبول كند آن را و شكر خدا را ادا كند مانند كسى است كه: شصت‏سال عبادت كند.

شخصى عرض كرد كه: قبول آن چگونه است؟ فرمود: بر آن صبر مى‏كند و خبرنمى‏دهد از آنچه بر او گذشت.و چون داخل مى‏شود به صبح، حمد مى‏كند خدا را برآنچه از براى او بود» . ⁽⁷⁰⁾

و در بعضى اخبار رسيده كه: «شكايت، آن است كه: بگويد بر من شبى گذشت كه‏احدى را نگذشت.يا مبتلا شدم به آنچه كسى مبتلا به آن نشده است.و اما گفتن اينكه: ديشب بيدار بودم، يا امروز تب دارم، داخل شكايت نيست‏» . ⁽⁷¹⁾

و از آنچه گفتيم روشن شد كه: كراهت مصائب، منافاتى ندارد با صبر.بلكه از براى‏بنده مرتبه‏اى بالاتر از آنچه مذكور شد هست و آن اين است كه: از آنچه بر او واردشود لذت يابد.و در هر حالتى شاد و مسرور باشد، زيرا آدمى بعد از آنكه به مرتبه انس‏به خدا فائز گرديد و انوار محبت او بر سراچه دل او پرتو افكند و از جام محبت، شراب‏صفوت نوشيد، از آنچه از محبت او به او مى‏رسد راضى و شاكر، و مطلوب او رضاى‏دوست اوست.و هر چه از جانب او مى‏رسد به آن خشنود و فرحناك است.و از التفات او لذت مى‏يابد.

گر قصد جفا دارى اينك من و اينك سر در راه وفادارى جان در قدمت ريزم

و گويد:

اگر روزى دهى ور جان ستانى تو دانى هر چه خواهى كن تو دانى

آرى! هر كه كسى را دوست دارد جميع منسوبان و افعال او را نيز دوست دارد.ومحنت و خوارى را در راه او بهتر از عزت و راحت در راه ديگران مى‏شمارد.وشكستگى در كوى او را خوشتر از درستى در كوى ديگران دارد.اگر شكر كند به جهت‏رضاى اوست.و اگر بنالد، سبب اطاعت امر اوست.و پيوسته به زبان حال مى‏گويد:

ما بها و خونبها را يافتيم جانب جان باختن بشتافتيم

اى جفاى تو ز دولت‏خوب‏تر انتقام تو ز جان محبوب‏تر

نالم آرى ناله‏ها خوش آيدش از دو عالم ناله و غم بايدش

نالم و ترسم كه او باور كند و ز ترحم جور را كمتر كند

صفت‏سى و سوم: فسق است

و آن عبارت است از: بيرون رفتن از اطاعت پروردگار و عبادت او.و ضد آن،طاعت كردن و به جا آوردن انواع عباداتى است كه: در شريعت مقدسه وارد شده است.

و عمده عبادات شرعيه چند چيز است: طهارت و نماز و ذكر و دعا و تلاوت‏قرآن و روزه و حج و زيارت پيغمبر - صلى الله عليه و آله - و جهاد و اداى حق‏معروف، كه شامل زكوة و خمس و صدقات مستحبه و غير اينها بوده باشد.

و فى الجمله از آداب قسم آخر، كه اداى حق معروف باشد مذكور شد.و جهادى‏كه در خدمت پيغمبر - صلى الله عليه و آله - و امام - عليه السلام - باشد در اين ازمنه يافت‏نمى‏شود.پس در اينجا اشاره مى‏كنيم به بعضى از اسرار و دقايق و آداب بواقى.و آنهارا در چند مقصد بيان مى‏نماييم.